01
Lịch sử địa danh Bình Đà
Trước Công nguyên, vùng đất này mang tên Cổ Nõi (hay Kẻ Nõi) – một địa danh cổ xưa. Thuở ấy, làng có tên là Bảo Cựu, mang dấu ấn cổ ngữ từ đất Cửu Chân thời các Vua Hùng mở nước.
Qua các triều đại, địa danh liên tục thay đổi: từ làng Bùi (thời cổ), sang chạ Bảo Cựu (thời Tiền Lê), rồi Bảo Đà (thời Lý). Đến cuối thời nhà Lê, đây là xã Bảo Đà thuộc Tổng Bảo Đà, huyện Thanh Oai, Phủ Ứng Thiên, Trấn Sơn Nam Thượng.
Tên gọi Bình Đà chính thức xuất hiện từ thời vua Minh Mạng (1820), xác lập phạm vi hành chính “nhất làng, nhất xã”. Ngày nay làng Bình Đà thuộc xã Bình Minh, huyện Thanh Oai, Hà Nội.
Phù điêu Lạc Long Quân dẫn 50 người con xuống biển (nay là đất Bình Đà)
“Lỵ sở huyện Thanh Oai ở xã Bảo Đà.”
— Đại Nam nhất thống chí, Quốc sử quán triều Nguyễn
Theo cuốn Cổ Lôi Ngọc Phả – hiện lưu giữ tại Đền Hùng (niên hiệu Thái Bình thứ hai, năm 971) – có ghi rõ:
“Mộ [Lạc Long Quân] táng tại Ba Đống (Ba Gò) đồng thượng Bảo Cựu, hậu cải Bảo Đà.” Đây là minh chứng lịch
sử khẳng định Bình Đà là nơi an táng Đức Quốc Tổ.
Người dân làng Bảo Cựu qua các thế hệ vẫn truyền tụng những vần thơ ca ngợi Đức Quốc Tổ:
Đỗ Động lưu truyền xuất thánh nhân, Cõi Nam mở nước Lạc Long Quân
Tiên–Rồng bọc trứng sinh trăm Việt, Hồng Lạc cháu con ức triệu dân
Thành Quyếch đường xưa nền phát tích, Bảo Đà mộ Tổ miếu tôn thần
Trống đồng vang vọng hồn sông núi, Khói đỉnh hương trầm vạn tuế xuân.
02
Làng Nghề Pháo Truyền Thống
Bình Đà từng nổi tiếng khắp cả nước với nghề làm pháo – một di sản thủ công bắt nguồn từ thời nhà Nguyễn. Loại pháo danh tiếng nhất mang tên “Nam Hải Hoàng Hoa”, được coi là đỉnh cao của nghề pháo truyền thống Việt Nam.
“Nhất pháo Bình Đà, nhất gà Đông Tảo.”
— Câu ca dân gian
Trước năm 1995, làng Bình Đà là niềm tự hào của cả huyện Thanh Oai: các loại pháo nghệ thuật nổi danh gồm pháo nhất thanh, nhị thanh, pháo hồng đào, pháo thăng thiên, ống phun hoa, pháo hoa “Cá chép hóa rồng” và đặc biệt là cây pháo 16 quả nổ một tiếng “nhất thanh”. Nghề pháo truyền thống đã đưa nơi đây trở thành một trong những làng giàu nhất vùng. Ngày nay, dù nghề pháo không còn, ký ức về “nhất pháo Bình Đà” vẫn sống mãi trong tâm thức người dân.
03
Đền Nội – Nơi Thờ Quốc Tổ
Bình Đà là làng cổ hiếm hoi mang kiến trúc “2 trong 1”: một làng có hai ngôi đền, trong đó Đền có Đình, Đình nằm trong Đền. Vị thần được thờ vừa là người đức cao vọng trọng, vừa là Thành hoàng làng.
Thông tin di tích
Tên di tích:
Đình – Đền Nội Bình Đà
Vị thần thờ :
Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân
Địa chỉ:
Thôn Quyếch, xã Bình Minh, Thanh Oai, Hà Nội
Diện tích :
Trên 10.000 m²
Năm xếp hạng:
Di tích Quốc gia năm 1985
Trùng tu gần nhất :
Năm 2010
Đền Nội tọa lạc trên gò đất hình con rùa “Hoàng Qui Cung”, quay hướng Đông, nhìn về phía dãy núi xanh mờ ở chân trời phía Tây. Đường thần đạo kéo thẳng về khu Ba Gò (Tam Thai) – nơi tương truyền đặt mộ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân.
Kiến trúc tổng thể
Đền Nội là một tổ hợp công trình hoàn chỉnh gồm: Nghi môn ngoại, Nghi môn nội, Phương đình, Tiền điện, Hậu điện và các công trình phụ trợ (Tả mạc, Hữu mạc). Đặc biệt, hậu cung của đền chưa bao giờ bị lửa thiêu rụi dù đền từng nhiều lần bị đốt phá.
Ao sen phía trước Tiền môn, Đình Nội Bình Đà
Tiền môn Đình Nội Bình Đà, Thanh Oai, Hà Nội
Trong vòng sáu thế kỷ gần đây, đã có 16 vị vua của các triều đại đích thân về Bình Đà dâng lễ và sắc phong Lạc Long Quân là “Khai Quốc Thần”. Các sắc phong này hiện lưu giữ tại Đền Nội và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Phương đình và Đại bái
Tòa Phương đình, Đền Nội Bình Đà
Phương đình – không gian hành lễ cho dòng họ và khách thập phương
Phương đình có mặt bằng hình vuông, mái chồng diêm 2 tầng 8 mái, để trống 4 phía – là nơi các dòng họ, các thôn và khách thập phương vào hành lễ. Hai bên là dãy Tả Mạc và Hữu Mạc tiếp đón du khách.
Bức đại tự “VI BÁCH VIỆT TỔ” – bốn chữ khẳng định Lạc Long Quân là tổ của trăm họ người Việt – là độc nhất vô nhị trên cả nước, chỉ được treo tại Đình Nội làng Bình Đà. Hơn 70 nơi thờ Quốc Tổ trên toàn quốc đều không được phép treo bức đại tự này.
Không gian tế lễ tại Đại Bái, Đền Nội Bình Đà
Ban thờ tại Đại Bái, Đền Nội Bình Đà, Thanh Oai, Hà Nội
04
Bức Phù Điêu – Bảo Vật Quốc Gia
Hậu cung Đền Nội lưu giữ một bảo vật vô giá: bức phù điêu tạc hình Quốc Tổ Lạc Long Quân cùng các Lạc hầu, Lạc tướng đang xem đua thuyền trên sông Đỗ Động. Bức phù điêu có tuổi đời hơn 1.000 năm, tương truyền do vua Đinh Tiên Hoàng (trị vì 968–979) cho chế tác ngay sau khi giành lại độc lập.
Mô tả bức phù điêu
Kích thước:
Dài 2,8 m × Rộng 2,2 m
Số tầng chạm khắc:
5 tầng
Công nhận:
Bảo vật Quốc gia năm 2010
Dòng chữ:
“Hùng Vương Sơn nguyên Thánh tổ”
Hậu cung Đền Nội Bình Đà, Thanh Oai, Hà Nội
Phù điêu Lạc Long Quân và các lạc hầu, lạc tướng xem đua thuyền
Năm tầng chạm khắc của bức phù điêu lần lượt thể hiện:
1
Tầng 1: 18 thị nữ áo dài mềm mại, dâng hòm sớ cùng cờ quạt, tàn, tán, ô lọng.
2
Tầng 2: 20 vị quan văn mặc áo thụng, tay cầm hốt, đầu đội mũ cánh chuồn.
3
Tầng 3: 16 vị quan võ cân đai bố tử, cầm long đao, hùng dũng cùng voi ngựa.
4-5
Tầng 4–5: Quân dân một lòng dâng hoa quả lên Quốc Tổ; phía dưới là dòng sông Đỗ Động với những con thuyền rồng đang rẽ sóng.
Số quan văn (20 vị) nhiều hơn quan võ (16 vị) trên bức phù điêu hàm chứa thông điệp sâu sắc: dưới thời Hùng Vương, văn hóa là nền tảng tinh thần để dựng nước và giữ nước – một tư tưởng vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay.
05
Lễ Hội Bình Đà
Lễ hội Bình Đà là lễ hội đầu tiên của Thủ đô Hà Nội được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Hàng năm, lễ hội diễn ra từ ngày 26 tháng 2 đến mùng 6 tháng 3 âm lịch (khoảng 12 ngày), thu hút hàng vạn người dân cả nước về dâng hương tri ân Đức Quốc Tổ.
Lễ hội tổ chức tại hai đền: Đền Nội thờ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân và Đền Ngoại thờ Đức Linh Lang Đại Vương – Thượng Đẳng Phúc Thần. Nhân dân 7 thôn náo nức tham gia, tự cắt cử đội khiêng kiệu, vác cờ, chiêng trống, tự sắm trang phục.
Các nghi lễ đặc sắc
1
Lễ dâng mã mới (30/2 âm lịch): Dân làng dâng mã mới vào đền, đến ngày 05/3 mới hóa mã cũ. Mã thờ là cả một toà thành cùng cây vàng, cây bạc.
2
Lễ dâng bò sống (25–26/2 âm lịch): Dâng bò sống tại Đền Ngoại thờ Linh Lang Đại Vương – tái hiện nghi lễ khao quân trước khi đi đánh giặc Tống.
3
Tế Nhập Luân (02–04/3 âm lịch): Nghi lễ cầu phúc cho toàn thể con dân đất Việt.
4
Mật Khấn đêm 05/3 (giờ Tuất – giờ Hợi): Dâng Bánh Thánh và mâm bánh dầy, đóng cửa đền, tấu “Văn Trào” gần 5 tiếng đồng hồ, xin âm dương bằng 7 đồng tiền cổ.
5
Lễ thả Bánh Thánh (06/3 âm lịch): Rước và thả bánh xuống Giếng Chùa Cả (Ngọc Tỉnh) để khao 50 người con đã theo Quốc Tổ về biển Đông mở mang bờ cõi, sau đó kiệu hoàn cung.
6
Hội pháo (mồng 3 – 06/3 âm lịch): Thi pháo bông giữa 27 giáp, thi đốt pháo bèo và pháo cây – nét văn hóa đặc trưng chỉ có ở Bình Đà.
Bánh Thánh – loại bánh lễ độc đáo chỉ do người con trưởng dòng họ Nguyễn Văn ở thôn Chua được phép làm, hoàn toàn bằng tay, đun bằng củi tre khô. Theo tương truyền, khi bánh chín, ba tấm mang tên “Thiên, Địa, Nhân” lần lượt nổi lên – thứ tự nổi báo hiệu điềm lành dữ cho năm đó.
06
Môi Trường Sinh Thái Di Tích
Không gian văn hóa Đền – Đình Nội Bình Đà không chỉ là di tích lịch sử mà còn là trường học trực quan sinh động về truyền thống yêu nước, tinh thần “uống nước nhớ nguồn” và đạo lý dân tộc cho các thế hệ trẻ Việt Nam.
Bình Đà nằm trong một tam giác tâm linh đặc biệt của dân tộc Việt:
▲
Bắc Ninh – Á Lữ, Thuận Thành: nơi thờ Thủy tổ Kinh Dương Vương.
▲
Hà Nội (Bình Đà) – Đình Nội và khu Ba Gò: nơi thờ và tương truyền an táng Quốc Tổ Lạc Long Quân.
▲
Phú Thọ – Đền Hùng: nơi thờ các Vua Hùng có công dựng nước.
Công tác bảo tồn, tôn tạo và gìn giữ không gian sinh thái nơi đây luôn được TP. Hà Nội, huyện Thanh Oai và xã Bình Minh đặc biệt chú trọng. Nhờ vậy, khu di tích giữ được gần như nguyên vẹn từ kiến trúc chính đến từng gốc cây cổ thụ, bờ ao, lối mòn – tất cả đều là một phần của không gian văn hóa thiêng liêng ngàn năm.
“Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế – xã hội.”
— Thông điệp gửi lại từ bức phù điêu Đền Nội Bình Đà
Di tích Quốc gia — 1985
Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia — 1991
Bảo vật Quốc gia — 2010
Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia — 2014